ครูจิตร ทังสุบุตร

ท่านเป็นครูที่เป็นปูชนียบุคคลน่าเป็นแบบอย่างคนรุ่นหลัง ชีวิต "ครู" และการทำงานของ ท่านจะขอประมวลไว้โด้ยย่อดังนี้

จบการศึกษาที่โรงเรียนสวนกุหลาบ-วิทยาลัย

อุปสมบทที่วัดเวฟุราชิน ธนบุรี

เป็นครูโดยเริ่มเป็นนักเรียนสอนที่โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย ตั้งแต่อายุเพียง 16 ปี

สมรสกับ น.ส.เอิบ ออร์ ธิดานายปีเตอร์ และนางหรั่ง ออร์ชีวิตการทำงานของท่านสนใจทำงานหลายอย่าง ท่านเป็นนักการศึกษา งานลูกเสืองานเทศบาล งานการกุศลต่าง ๆ งานกิจกรรมเพื่อสังคมหลายสิบแห่งตั้งแต่ พ.ศ.2469-2517

งานสโมสรโรตารีตั้งแต่พ.ศ.2497-2527

งานที่ท่านทุ่มเทมากที่สุดคือด้านการศึกษา

จะเห็นได้ว่า แม้ท่านจะลาออกจากครูไปรับราชการอื่น เมื่อตอนต้นแห่งชีวิต แต่แล้ว ก็ต้องหวนกลับมาใช้ชีวิตการเป็นครูอีกตลอดชีวิตของท่านคลุกคลีกับงานการศึกษา โดยหวังที่จะพัฒนาชีวิตเยาวชน

ตั้งแต่รับโอนโรงเรียนอำนวยศิลป์จาก ครูสนิท สุมาวงศ์ ท่านได้ปรับปรุงและขยาย กิจการจนคณะเราได้เห็นความเจริญ เป็นที่ประจักษ์โดยทั่วไป

ครูจิตร ทังสุบุตร เริ่มเป็นครูเมื่ออายุ 16 ปี รับราชการเป็นนักเรียนสอนที่โรงเรียนสวน-กุหลาบวิทยาลัยพ.ศ. 2464-2471 เมื่ออายุ 16 ปี ซึ่งท่านได้เก็บทะเบียนประวัติการเป็นครูครั้งแรกของท่านไว้จนวาระสุดท้าย

ครูจิตรได้ขยายกิจการอำนวยศิลป์ไปที่ธนบุรี

อีกแห่งหนึ่งคือ "โรงเรียนอำนวยศิลป์ธนบุรี"เมื่อ พ.ศ. 2482 ถึงปัจจุบันมีนักเรียนสนใจมาเรียนเช่นเดียวกับที่อำนวยศิลป์พระนคร

นอกจากโรงเรียนอำนวยศิลป์ทั้งสองแห่งนี้แล้ว ท่านขยายกิจการโรงเรียนอีกทั้งที่พระนครและธนบุรี คือ โรงเรียนเทเวศร์วิทยาลัยและ โรงเรียนเทเวศร์วิทยา (ธนบุรี)

การดำเนินงานด้านบริหารการศึกษานี้ยากลำบาก เพราะการวางรากฐานเพื่อให้ยาวชน มีลักษณะนิสัย กิจนิลัย สังคมนิสัย ให้เป็นที่ยอมรับในสังคมนั้น บุคลากรที่เป็นแม่พิมพ์ต้องมีความเสียสละ อดทน ร่วมมือ ร่วมแรง ร่วมใจกันเป็นอย่างดี

การดำเนินการเรียนการสอนในโรงเรียนอำนวยศิลป์และในเครือ"อำนวยศิลป์"นั้น ครูจิตรได้สรรหาผู้เชี่ยวชาญงานการศึกษามาร่วมงานมากมาย ด้วยเหตุที่ท่านต้องการสร้างโรงเรียนเอกชนโดยคนไทย ให้มีคุณภาพเท่าเทียมโรงเรียนเอกชนสมัยนั้น ซึ่งมีแต่ของพวกมิชชั่นนารี

หรือของคนต่างชาติเกือบทั้งสิ้น

ครูจิตรและคุณเอิบ (ข้าพเจ้าขอใช้"คุณ" นำหน้าชื่อท่าน เช่นเดียวกับครูโรงเรียนเทเวศร์-วิทยาลัย ด้วยมีความรู้สึกว่า ท่านเป็นผู้มีพระคุณ)

ภรรยาของท่านได้ร่วมแรงร่วมความคิดกันมาตลอดเวลา ท่านหาครูอาจารย์ที่เคยเป็นเพื่อนเป็นศิษย์ เป็นนักวิชาการ นักบริหารการศึกษาระดมพลังกันมาเพื่อ"อำนวยศิลป์" ให้สมกับเป็นที่ซึ่งให้วิชา ตามนามนั้นโดยแท้

ท่านลาออกจากราชการในกรม ตรวจคนเข้าเมือง พ.ศ.2471 ด้วยใจรักการเป็นครูจึงกลับมาเป็นครูอีก ที่โรงเรียนอำนวยศิลป์ พ.ศ.2473 และรับโอนกิจการโรงเรียนอำนวยศิลป์จากครูสนิท สุมาวงศ์ ซึ่งย้ายไปรับราชการที่ต่างจังหวัด ครูจิตรดำเนินกิจการโดยเป็นเจ้าของโรงเรียน ครูจิตรท่านเป็นนักบริหาร ข้าพเจ้า คัดลอกข้อความข้างล่างนี้จากหนังสือประวัติครู 2529 ที่อาจารย์พา ไชยเดชเขียนไว้ว่า

"การบริหารโรงเรียนเอกชน ซึ่งแต่เดิมเรียก ชื่อเป็นทางการว่าโรงเรียนราษฎร์นั้น ต้องอาศัย พื้นฐานความรู้ทางวิชาบริหาร คือการบริหาร ทั่วไปและการบริหารธุรกิจผสมผสานกัน ส่วนเป้าหมายหรืออาจเรียกได้ว่าเป็นปรัชญานั้น มุ่งปฏิบัติเพื่อการสาธารณกุศล แต่ในขณะเดียวกันจะต้องมีกำไรด้วย เพราะเงินเป็นปัจจัย สำหรับใช้จ่ายเป็นค่าดำเนินงาน ขยายงานและการดำรงอยู่ เรื่องดังกล่าวนี้เชื่อว่า ครูจิตรต้องเป็นผู้มีความรอบรู้จัดเจนและเข้าใจลึกซึ้งในหลักปรัชญานี้เป็นอย่างดี

ศาสตราจารย์สุกิจ นิมมานเหมินท์ อดีตรัฐมนตรีว่าการกระทรวงศึกษาธิการซึ่งเคยเป็นครูโรงเรียนอำนวยศิลป์ผู้หนึ่ง เขียนไว้ในหนังสือชุมนุมศิษย์เก่าอำนวยศิลป์ เมื่อวันที่

8 พฤษภาคม พ.ศ. 2491 ว่า

"โรงเรียนอำนวยศิลป์นี้ เมื่อแรกชั้นต้นที่เริ่มอุบัติฟักตัวขึ้น มีหลายท่านที่ไม่ทราบความในก็พากันเข้าใจเสียว่า นี่ก็คงเป็นโรงเรียนจำพวกดอกเห็ดยามเช้าคงจะไปไม่กี่น้ำก็เจ้งเพราะสมัยนั้นเป็นสมัยตั้งโรงเรียนราษฎร์กันชุกชุม แต่พอตั้งไปสักหน่อยผู้จัดการกับอาจารย์ใหญ่ก็มักจะแตกกัน เรื่องการเงินการทองบ้างแย่งกันเป็นผู้ยิ่งใหญ่บ้าง ไม่สามารถจะจ่ายเงินเดือนครูบาอาจารย์ให้เป็นไปตามเวลากาลบ้างและด้วยเหตุอื่น ๆ หลายประการ

โรงเรียนอำนวยศิลป์เคราะห์ดีที่ไม่ใช่อุบัติขึ้นด้วยอุปัทวเหตุ โรงเรียนอำนวยศิลป์เกิดขึ้น ด้วยอุดมคติ เกิดจากความพยายามแรงกล้าของผู้ที่ห่วงใยในการศึกษาของชาติ เกิดจากความปรารถนาที่จะนำทฤษฎีของวิธีตั้งโรงเรียนราษฎร์มาใช้ และที่สำคัญที่สุดก็คือ สามัคคีธรรมระหว่าง

ผู้เริ่มการ.....ซึ่งพร้อมใจกันเสียสละแล้วว่ามิได้มุ่งถืออามิสเป็นใหญ่.....เคราะห์ที่สุดก็ตรง ที่โรงเรียนมีสามเส้าที่เหมาะที่สุดคอยรับรองคำชูประคองเสถียรภาพของโรงเรียน สามเส้านี้ก็คือท่านคุณพระปวโรฬารวิทยา คุณประพัฒน์

วรรธนะสาร และคุณจิตร ทั้งสุบุตร ถ้าพูดตามภาษารามเกียรตี้ไทย ๆ เราต้องว่า "ไวกูณฑ์เกิดก่อมาด้วยกัน" หลักอันแน่นของคุณพระ-ปวโรฬาร ความอดทนต่อความเหน็ดเหนื่อยของคุณประพัฒน์อาจารย์ใหญ่ และความเป็นระเบียบของคุณจิตร ประกอบกับความสุภาพอ่อนโยน โอมอ้อมอารีของทานหั้งสามนี้ จึงสามารถผูกจิตใจของครูบาอาจารย์ ผู้ปกครองและลูกศิษย์ลูกหาอย่างยากที่จะเปรียบได้......

เป็นของน่าพิศวงยิ่งนัก เพราะก่อนนั้นเป็นที่พูดกันอยู่ทั่ว ๆ ไปว่า "การตั้งโรงเรียนนั้น นอกจากพวกบาทหลวงและพวกมิชชั่นนารีแล้วเป็น อันไม่สำเร็จ"

เมื่อศาสตราจารย์สุกิจเขียนบทความนี้เป็นสมัยที่ ครูจิตรได้เข้ามาบริหารโรงเรียนอำนวยศิลป์อย่างเต็มตัว และตั้งมาแล้วสิบแปดปีพอนับได้ว่าโรงเรียนมีสถานภาพอันมั่นคง

ครูจิตรดำเนินกิจการโรงเรียนเจริญขึ้นตามลำดับ เน้นองค์สี่แห่งการศึกษา ได้แก่

พุทธิศึกษา

จริยศึกษา

พลศึกษา

หัตถศึกษา

มีผู้สนใจพาบุตรหลานมาฝากเรียนเพิ่มขึ้น ทุกปี จำเป็นต้องหาที่เรียนสนองความต้องการของนักเรียน ต้องย้ายโรงเรียนหลายแห่ง หาแหล่งที่เหมาะสม สะดวกแก่การคมนาคมและชุมชน

ย้ายครั้งที่ 1 ไปฝั่งตรงข้ามกับที่เดิม

ปัจจุบันเป็นกรมที่ดิน เพื่อขยายรับนักเรียน

ได้เพิ่มมากขึ้น กระทรวงศึกษาธิการรับรอง

วิทยฐานะโรงเรียนอำนวยศิลป์

ย้ายครั้งที่ 2 ไปอยู่ปากคลองตลาด เขตพระนคร ขยายเพื่อรับนักเรียนได้เพิ่มขึ้น รับได้กว่า 2,000 คน

เมื่อ พ.ศ.2482 ตั้งโรงเรียนอำนวยศิลป์ธนบุรี ที่เขตคลองสาน เพื่อสะดวกแก่ผู้ที่อยู่ในเขตนั้น และให้นักเรียนอำนวยศิลป์ที่พระนคร มีโอกาสย้ายไปเรียนได้ตามสมัครใจ

ย้ายครั้งที่ 3 พ.ศ.2495 โรงเรียนอำนวยศิลป์ทีปากคลองตลาดย้ายมาอยู่ที่ถนนศรีอยุธยาพญาไท สามารถรับนักเรียนได้มากถึง 7,000 คน (เมื่อ พ.ศ.2513-2514) เป็นนักเรียนสองผลัดรอบเช้าและบ่าย

นอกจากท่านจะเป็นนักบริหารการศึกษาแล้ว ท่านยังสนใจเข้าร่วมกิจกรรมลูกเสือตลอดชีวิตของท่าน งานลูกเสือเป็นงานปลูกฝั่งความ คิดและกิจกรรมที่เสริมสร้างคนให้ฉลาด เสียสละรู้จักตน อยู่ในสังคมอย่างไม่เบียดเบียนกัน

ครูจิตรสนใจกิจกรรมลูกเสือตั้งแต่ยังเยาว์วัย

นับเวลาได้ 69 ปี พ.ศ. 2458 เริ่มชีวิตการเป็น ลูกเสือ พ.ศ. 2460-2464 เป็นนายหมู่ลูกเสือพ.ศ.2464-2480 เป็นผู้บังคับบัญชาใหญ่ขึ้นตามลำดับ เป็น รองผู้กำกับ เป็นผู้กำกับงานลูกเสือระดับสูง จนถึงตำแหน่งกรรมการ ที่ปรึกษาฝ่ายลูกเสือต่างประเทศ จนได้รับเหรียญสดุดีชั้นสูงสุดจาก องค์การลูกเสือโลก "BADEN-POWELL FELLOW"

เมื่อข้าพเจ้าเข้ามาอยู่ในอำนวยศิลป์ ได้พบป้ายแผ่นหนึ่ง ติดไว้ในห้องอาหารครู เป็นคำขวัญว่า "รักงานมากกว่าตัว ไม่ต้องกลัวอดตาย" ช่างเป็นคำขวัญที่ซึ้งใจเป็นอย่างยิ่งเป็นสัจจะ เป็นอมตะ 'ประทับใจมาจนบัดนี้ข้าพเจ้าคิดต่อไปว่า ท่านผู้บริหารที่นี่คงเป็นบุคคลที่รักงาน จริงจังและจริงใจ ทำให้อยาก ติดตามงานของท่านต่อไป

ครูจิตรทำงานอย่างมีโครงการ วางแผน มีระเบียบ ทำให้งานดำเนินไปอย่างราบรื่นแม้จะมีปัญหาบ้างบางตอน ก็สามารถแก้ปมได้สาวจากปลายไปถึงต้นเหตุได้ง่าย ๆ อาจเป็น ท่านทำงานหลายด้าน ท่านจึงรอบรู้ หรือด้วยบุญกุศลที่สร้างไว้ มีปัญหาจึงแก้ได้ลุล่วงทุกคราว ท่านเริ่มงานใด ท่านเอาใจใส่ติดตามผล มอบงานแก่ผู้ใด ท่านต้องเห็นว่าผู้นั้นต้องทำงานชิ้นนั้นได้

ผลงานของท่านจึงประจักษ์แก่สายตา

คณะเรา หลายสิ่งหลายอย่าง ท่านมีโอกาส รับใช้ชาติบ้านเมือง คุ้มค่าที่ได้เกิดบนผืนแผ่นดิน

ไทย และเป็นคนไทย ท่านมีผลงานสรุปได้คือ

รับราชการครู และรับราชการกรมตรวจคนเข้าเมือง

ทำงานเกี่ยวกับการศึกษานานถึง 63ปี

รับตำแหน่งเกี่ยวข้องกับการศึกษาของครุสภา

• งานพิเศษด้านการศึกษา ได้เรียบเรียงพจนานุกรม ไทย-อังกฤษ ชื่อ The Scholar SIAMESE-ENGLISH DICTIONARY และพิมพ์ติดต่อกันถึง 3 ครั้ง พ.ศ. 2474 พ.ศ.2475 และพ.ศ. 2479 สมัยก่อนยังไม่มีใครเรียบเรียงใช้ พิมพ์ที่โรงพิมพ์อำนวยศิลป์ ปากคลองตลาดใช้สำหรับนักเรียนอำนวยศิลป์
• การลูกเสืออยู่ในวงการ 69 ปีรวมกิจการลูกเสือต่างประเทศด้วย จนบั้นปลายของชีวิตท่าน

งานกับเทศบาลธนบุรี 36 ปี ดำรงตำแหน่งนายก 2 สมัย และเทศมนตรี

งานกับสโมสรโรตารี่ 30 ปี เป็นผู้ก่อตั้งและนายกสโมสรโรตารีธนบุรี-ตะวันตก

งานกับอำนวยศิลป์มูลนิธิ เมื่อยกโรงเรียนให้แก่มูลนิธิ 25 ปี

กิจกรรมอื่น ๆ เพื่อการกุศลและสังคม

อีกมากมาย เช่น สร้างวัด สร้างสถานรักษาพยาบาล อุทิศให้เป็นของรัฐ สร้างโรงเรียนประชาบาล ยกที่ดินให้สร้างสมาคมนักเรียนเก่าอำนวยศิลป์ จำนวน 3 ไร่ 3 งาน 65 ตารางวาบริจาคให้องค์การลูกเสือโลก 10,000 เหรียญ

สหรัฐ พ.ศ. 2526 และอื่น ๆ อีก

จากผลที่ท่านสร้างคุณประโยชนไว้หลายประการ ท่านจึงได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ประเทศไทย ชั้นสูงสุดที่ได้รับเมื่อพ.ศ. 2514คือ ตริตาภรณ์ช้างเผือก (ต.ช.) และเหรียญกาซาดสรรเสริญ ชั้นที่ 1

เหรียญสดุดีจากต่างประเทศ

พ.ศ. 2511 เหรียญทองลูกเสือสดุดีขั้นสูงสุดของสาธารณรัฐเกาหลี "MOOGUNGHWA"

พ.ศ. 2512 เหรียญลูกเสือสดุดี ของสา-ธารณรัฐจีน ไต้หวัน "GREEN JADE GREAT WALL AWARD"

พ.ศ. 2514 เหรียญลูกเสือสดุดี จากประเทศมาเลเซีย "SEMANGAT RIMBA"

พ.ศ. 2519 เหรียญสดุดีจากองค์การลูกเสือ

โลก "BRONZE WOLF"

พ.ศ. 2526 เหรียญสดุดีชั้นสูงสุด จากองค์การลูกเสือโลก "BADEN-POWELL FELLOW"

ในช่วงสุดท้ายของชีวิต ความเจ็บป่วย

คุกคามด้วยโรคเบาหวาน ต้องเข้าออกโรง-พยาบาลหลายคราว ท่านต้องลดงานต่างประเทศและต่างจังหวัด

ท่านถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 25 มีนาคม 2527

ด้วยโรคหัวใจวาย สิริอายุ 78 ปีเศษ รวมเวลาที่อยู่อำนวยศิลป์ 58 ปี ได้ขยายกิจการเจริญจนบัดนี้